Topografia terenu, ważniejsze dominanty przestrzenne
    Brzeżany, niewielkie miasteczko położone 86 km na południowy wschód od Lwowa i ok. 40 km od Tarnopola, należały do najbardziej efektownie usytuowanych miejscowości przedwojennych Kresów Wschodnich II Rzeczpospolitej. Naturalne środowisko ziemi brzeżańskiej oraz cenne zabytki kultury i historii wpisujące się w ten szczególny krajobraz, niestety częściowo tylko zachowanych do czasów obecnych były wizytówką tego miasta nazywanego wówczas polską Szwajcarią¹. Do najciekawszych opisów brzeżańskiej przyrody należy krótki, prawie poetycki akapit autorstwa Józefa Czerneckiego, który tak widział Brzeżańszczyznę początków XX wieku: Przyroda rozsieała na obszarze powiatu brzeżańskiego (szczególnie w bliskości miasta), przeciętego wstęgą Złotej Lipy, w dolinach falistej ziemi liczne stawów kryształy, jakby pozostałość wielkiego morza po szybkiej wód ucieczce, otoczyła je pasmem sporych pagórków, bujnymi okrytych lasami, pokryła cały powiat soczysta traw zielenią, ogrodami, sadami lub runią dorodnych zbóż. Z zieleni lasów wyłaniają się dwory, cerkiewki, leśniczówki, osady; do każdego stawu, do każdej rzeczółki tuli się wioska dostatnio zabudowana ². Miasto rozwinęło się w kotlinie otoczonej wysokimi, zalesionymi pasmami pagórków: od północnego zachodu Starożyska wyniesione na 398 m n.p.m., w części południowo zachodniej Jaryszków z najwyższym wzniesieniem Babia Góra o wysokości 408 m n.p.m., a w części wschodniej pasmo Zwierzyńca sięgające do wysokości 382 m n.p.m. Kotlinę od strony wschodniej przecina rozgałęziająca się na dwa ramiona rzeka Złota Lipa, której część rozlewiska z bagnami przetworzona została w XVIII w. na wielki staw, oraz w części północnej Potok Leśnicki. Główną drogę dojazdową stanowi pierwotny szlak handlowy, wiodący ze Lwowa nad Morze Czarne (zachowana nadal pierwotna nazwa ul. Lwowskiej). Biegnie on na północ od placu rynkowego przecinając dalej pasmo Starożyska. Jest to jeden z najbardziej atrakcyjnych szlaków i zarazem punkt widokowy na miasto i okolicę. W kierunku wschodnim, wzdłuż stawu rozciąga się droga na Tarnopol (ul. Tarnopolska). Oś południową stanowi droga Adamowska (dawna ul. Mickiewicz obecnie Szewczenki) prowadząca dalej na Podhajce. Do ważnych szlaków należy biegnąca na zachód wzdłuż Potoku Leśnickiego droga na Rohatyn (dawna J. Słowackiego, obecnie S. Bandery), oraz wspinająca się stromo droga prowadząca od placu kościoła farnego na południowy zachód ku Babiej Górze (dawna ul. Cmentarna, obecnie Lepkich), od której biegnie ku zachodowi w pobliżu Babiej Góry niezwykle malownicza droga do Raju - letniej, XVIII-wiecznej rezydencji dziedziców Brzeżan. We wschodniej części miasta, w rozwidleniu ramion rzeki znajduje się ruina zamku będącego historycznym założeniem siedziby rodu Sieniawskich. Strukturę miejską, zlokalizowaną po zachodniej stronie tworzy w głównej mierze kompleks historycznej zabudowy powstały pomiędzy końcem XVIII a początkami XX wieku. Pośród tkanki miejskiej wyróżniają się chronologicznie narastające dominanty architektoniczne: od południa na niewielkim pagórku zlokalizowany kościół parafialny p. w. Narodzenia NMP z dzwonnicą, po przeciwległej stronie od północnego zachodu, na wzgórzu Starożyska założenie klasztorne Ojców Bernardynów (obecnie teren zamieniony na więzienie), pomiędzy tymi świątyniami nieco niżej, w zachodniej pieżei rynku usytuowana jest cerkiew prawosławna o trzech kopułach oraz tuż za nią, na nieco wyższym terenie, kościół ormiański. Na środku rynku znajduje się ratusz z wieżą centralną. Cała panorama miasta widoczna jest z grobli na przeciwległym brzegu stawu brzeżańskiego, z drogi lwowskiej i tarnopolskiej, z przedmieścia Chatki i wzgórza zwierzynieckiego. Bliższa perspektywa rozciąga się z pagórka bernardyńskiego, jak również z góry Starożyska. Dysonansem tego krajobrazu jest wprowadzona w czasach powojennych rozproszona zabudowa przemysłowa w postaci plomb architektonicznych, która zakłóca strukturę urbanistyczno - architektoniczną szczególnie w rejonie placu rynkowego. Znaczne ubytki w starej architekturze oraz budownictwo powojenne występuje najwięcej w północnej części miasta na terenie tzw. Miasteczka. W dużej mierze teren ten wraz z zachowanym w stanie kompletnym założeniem klasztoru bernardyńskiego zamieniono na rozległy kompleks więzienny. Przybywający do miasta podróżni jadący od strony Lwowa, muszą więc przejechać wpierw między dwoma murami okolonymi drutem kolczastym.

    Rozwój przestrzenny Brzeżan w XVI i XVII w.
    Ogólna tendencja powstawania nowych ośrodków miejskich w okresie XVI i XVII w. charakteryzuje się przejmowaniem roli budowniczych miast przez magnaterię. Zakładanie nowych miast przebiegało szczególnie intensywnie na wschodnich terenach, gdzie mogły powstawać gigantyczne majątki - latyfundia o formie niewielkich państw należących do rosnących w siłę i znaczenie polskich rodów magnackich. Urbanistykę miast prywatnych o funkcjach ośrodków gospodarczych należy wiązać z zasadami funkcjonowania latyfundiów jako struktur administracyjno-gospodarczych oraz geografii wielkiej własności. Zmiany te przebiegały równolegle do wprowadzania nowych idei renesansu, które zaczęły przenikać do Polski w XVI w. W dziedzinie miastotwórczej zanika dotychczasowy, średniowieczny jeszcze sposób zakładania miast na rzecz funkcjonalno-przestrzennych struktur, odzwierciedlających prądy stylowo-ideologiczne nowej epoki. Na wiek XVI przypada wytężony okres działalności urbanistycznej rodu Sieniawskich, którzy stali się w krótkim czasie właścicielami rozległych terenów południowo-wschodniej części Polski³. Słabo rozwinięte gospodarczo obszary wymagały organizacji całej struktury administracyjno-handlowej wraz z szeregiem rezydencji obronnych, które były niezbędne w narażonych na ciągłe ataki pograniczach państwa.
    Brzeżany powstały jako prywatna siedziba rodowa z fundacji Mikołaja Sieniawskiego, który w 1530 r. otrzymuje z rąk króla Zygmunta Starego przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim⁴. Wcześniej na tym terenie istniała wieś nosząca tę samą nazwę, wymieniana po raz pierwszy w dokumentach pochodzących z 1445 r. Brzeżany przed połową XV stanowiły wraz z Leśnikami i Łapszynem jeden kompleks gospodarczy należący do Piotra Cebrowskiego - Żabokruckiego. Poprzez małżeństwo, prawa do majątku nabywają Hunowscy, a od 1508 r. w drodze spadku Brzeżany otrzymuje Anna Cebrowska, żona Rafała Sieniawskiego - ojca założyciela miasta⁵.
    W swej pierwszej fazie kształtowania Brzeżany składały się z dwóch niezależnych elementów: zamku jako siedziby właściciela oraz osady miejskiej jako zaplecza gospodarczego. Obie części dzieliła znaczna odległość, oraz otaczały oddzielne umocnienia w postaci nasypów ziemnych. Wytyczone w 1530 r. granice miasta zaopatrzono w system umocnień ziemnych o wymiarach 300 na 350 m. Linia wałów przebiegała od północy wzdłuż Potoku Leśnickiego, od wschodu i zachodu na ok. 150 do 200 m od rynku a na południe na linii dzisiejszego kościoła farnego. Centrum stanowił rynek, założony na planie zbliżonym do kwadratu (115 na 115 m) z lejkowatym narożem południowo-wschodnim.⁶ Kształt ten podyktowany był zapewne przez wcześniej istniejące szlaki handlowe, zamienione później w trakty miejskie prowadzące do Lwowa, Tarnopola, Rohatynia i Podhajec oraz ze względu na znaczne wyniesienie terenu w tej części miasta. W granicach miasta zabudowa koncentrowała się w wytyczonych blokach przyrynkowych i pojedynczych działkach na ich tyłach.
     Zamek wybudowano na ostrowiu między rozgałęzionymi w tym miejscu ramionami rzeki Złotej Lipy. Grząski teren pod budowę założenia musiano przez to wzmocnić dębowymi palami, na których wymurowano wysoko sklepione piwnice o szerokich murach, wspierające się na kamiennych filarach. Część nadziemna na rzucie pięcioboku, od południa zawierała część murowanych pomieszczeń z cylindryczną basteję oraz bramę wjazdową, od wschodu gruby na 16 m mur, ujęty został z jednej strony basztą pięcioboczną a z drugiej kaplicą zamkową, przechodząc od zachodu w mur kurtynowy z basztą graniastą. W północnej części wybudowano w 1570 r. obszerne, drewniane pomieszczenie z basztą.⁷ Kaplica zamkowa, na ten czas jako budowla gotycka, służyła zarazem katolickim mieszczanom za kościół parafialny. W murze obok kaplicy znajdowała się dodatkowa furta dla wiernych. Na terenie ostrowia zamkowego w części zwanej Przygródkiem znajdował się teren przeznaczony na zaplecze gospodarcze: m.in. browar, zwierzyniec z pasieką, winnicę, sad i stajnie. Surowy wygląd i masywność zamku odpowiadały bardziej średniowiecznej fortecy, które nadal sprawdzały się na pogranicznych terenach wschodnich jako ochrona przed częstymi napadami hord kozacko-tatarskich. Przeważały gładkie płaszczyzny potężnego muru, a jedynym elementem dekoracyjnym była zlokalizowana nad głównym wjazdem tablica herbowa zawierająca informację o właścicielu zamku Mikołaju Sieniawskim, który w 1554 r. dokończył jego budowę.⁸
     Przyczyny rozbudowy Brzeżan po roku 1570 r. wynikały z naturalnych tendencji rozwoju ośrodka miejskiego, będącego zarazem centrum rozbudowującego się latyfundium rodowego Sieniawskich.⁹ Bazując na zaistniałym stanie zagospodarowania, powiększono obszar miasta włączając rozwijające się po północnej i południowej stronie przedmieścia. Za północną stroną wałów miejskich powstało jeszcze przed 1570 r. Nowe Miasto posiadające odrębny rynek. Może to wskazywać na rosnącą potrzebę zorganizowania pomocniczego placu targowego dla Brzeżan, które od początku miały charakter miasta rzemieślniczo-handlowego. W 1584 r. wdowa po Mikołaju Sieniawskim zakłada na południe od Brzeżan Adamówkę, która otrzymuje własne prawa miejskie na wzór aktu brzeżańskiego oraz własnego wójta. Zaistniało ciekawe powiązanie podziału majątku w 1570 r. między dwóch synów Mikołaja Sieniawskiego, z powstaniem Adamówki jako odrębnego miasta. Położenie centrum Adamówki w znacznej odległości od Starego Miasta oraz nadanie odrębnych praw miejskich wskazuje na celowy zamysł fundatorki, która w ten sposób chciała zapewnić majątek najmłodszemu, trzeciemu synowi, którego nie uwzględniał zapis w testamencie. Zaświadczać może o tym sama nazwa wskazująca na najmłodszego z Sieniawskich - Adama, który w 1610 r. jako spadkobierca miasteczka potwierdził prawa miejskie Adamówki.
     Do końca XVI w. występują obok siebie trzy ośrodki miejskie: Stare Miasto i powstałe po jego obu stronach Miasteczko i Adamówka jako dwa miasta satelitarne, które na równi podporządkowane były siedzibie magnackiej Sieniawskich. Pierwsze umocnienia ziemne Brzeżan musiały być wówczas iwelowane gdyż w 1600 r. zaczęto budować kościół miejski p.w. Narodzenia NMP. Świątynię lokalizowano na linii pierwszych wałów, za blokiem przyrynkowym w południowo-zachodnim narożniku Starego Miasta.¹⁰ Budowę prowadzoną prawdopodobnie według planów Pawła Włocha zwanego Rzymianinem ukończono w 1620 r. Uroczysta konsekracja odbyła się w cztery lata później. Kościół, jak na ówczesne czasy otrzymał późne formy gotyckie, na planie krzyża łacińskiego z kaplicami w ramionach transeptu, z zastosowaniem budulca w postaci kamienia ciosowego. Wokół wybudowano odrębne wały obronne z drewnianą dzwonnicą - basztą.¹¹ Położenie świątyni na wzniesieniu między Starym Miastem a Adamówką miało również swoją strategiczną wymowę jako dodatkowego fortu obronnego odpierającego atak od południowego zachodu. W 1630 r. z inicjatywy Urszuli z Gostomskich Sieniawskiej na wzgórzu Zwierzynieckim w Miasteczku zbudowano niewielki kościół rzymsko - katolicki p. w. św. Mikołaja. Kościół o prostej formie uważany był już wówczas za niezwykle skromny.¹²
     Rozrastające się miasto otoczono w 1630 r. systemem nowych wałów miejskich, zaopatrzonych w fosę i parkan. W ten sposób teren miasta powiększył się dwukrotnie, sięgając do założenia zamkowego, które również uzyskało nowe fortyfikacje wokół ostrowia zgodnie z zasadami najnowszych osiągnięć w udoskonalaniu fortyfikacji w typie holenderskim. Powstały układ należy do znanych rozwiązań w XVII - wiecznej urbanistyce miast prywatnych w systemie sprzężonym rezydencji z miastem.¹³ Fortyfikacje miejskie objęły Nowe Miasto i część Adamówki w obszar na kształt trapezu (ok. 600 m na 700 m). Od wschodu ukośne ramiona umocnień dosięgały linii rzeki Złotej Lipy oraz nowych obwarowań zamku, a od zachodu wykraczały nieznacznie poza wyznaczony wcześniej kwartał rynkowy. Linia wałów przebiegała od północy za kościołem farnym a od południa za kościołem św. Mikołaja. Na miejscu wcześniejszych umocnień powstały dwie równoległe ulice prowadzące z zamku na zachód. System obronny Brzeżan zamyka się w trójkątny układ trzech twierdz: kościoła farnego i klasztoru Bernardynów od zachodniej strony, które wykorzystywały dodatkowo wyniesienia terenu oraz rozległego założenia zamkowego w najniższym, ale niedostępnym przez rozlewiska rzeczne wschodnim krańcu miasta. Resztę stanowiła zabudowa mieszkalno - gospodarcza i sakralna, która zmieniała się wielokrotnie na skutek zniszczeń wojennych i częstych pożarów.
     Po 1630 następuje prężny rozwój miasta w wyniku czego tworzą się dzielnice podmiejskie. Informacje na temat ówczesnych Brzeżan pochodzą z relacji belgijskiego podróżnika Urliha von Werdum, który w 1674 r. przejazdem gościł w Brzeżanach. Oprócz wspomnianych trzech murowanych kościołów katolickich: kaplicy zamkowej, kościoła farnego i kościoła p. w. Św. Mikołaja w Miasteczku oraz dwóch drewnianych cerkwi greko-katolickich: Noworyńska p. w. św. Jerzego i cerkiew św. Mikołaja na Adamówce istniały jeszcze dwie murowane cerkwie: cerkiew p.w. św. Trójcy - odbudowana na nowo z drewna w 1637 r. , gdyż wcześniejsza drewniana była w bardzo złym stanie i cerkiew - pustelnia p.w. św. Spasa, usytuowana za murami w Lesie Leśnickim. Z budynków świeckich opis wymienia szpital zlokalizowany w pierzei przyrynkowej, na trzech działkach w pobliżu kościoła farnego. W tym czasie odbywały się w nim sądy, gdyż wcześniejszy drewniany ratusz musiał spłonąć podczas ostatniego pożaru miasta w 1660 r. Większość domów i zabudowań była drewniana za wyjątkiem kilu murowanych kamienic w rynku. Przytaczany opis miasta nie wymienia kościoła ormiańskiego ani synagogi żydowskiej. Być może spłonęły podczas licznych pożarów, o które nie trudno było wśród drewnianej zabudowy.¹⁴ Według spisu inwentarza brzeżańskiego z 1682 r., w obrębie wałów miejskich znajdowało się 10 domów ormiańskich i 55 żydowskich.¹⁵ Nacje te miały odrębną strukturę władzy i sądów. Ormianie zamieszkiwali drugą pierzeję od strony zachodniej rynku przy ulicy do dzisiaj nazwanej Ormiańską. Przy niej wybudowano początkowo w 1710 r. drewniany a w 1787 r. murowany kościół.
     Żydzi zajmowali południową część miasta na Adamówce, tuż przy bramie Podhajeckiej. Synagogę wybudowano w 1718 roku.¹⁶ Nie ma żadnych wiadomości na temat wcześniejszej, która niewątpliwie musiała istnieć z uwagi na liczną obecność Żydów w Brzeżanach prawie od początku istnienia miasta. Obok synagogi istniała także szkoła żydowska.¹⁷    
Ważnym wydarzeniem tego okresu było sprowadzenie do Brzeżan w 1683 r. Ojców Bernardynów. Mikołaj Hieronim Sieniawski, ówczesny właściciel Brzeżan, nadaje im kościół św. Mikołaja, który przebudowano na potrzeby klasztoru z dobudową części budynków mieszkalnych. Prace te zakończono ostatecznie w 1724 r. obwiedzeniem całego założenia murem obronnym.¹⁸ Organizacja klasztoru Bernardynów jako założenia obronnego na północno zachodnim krańcu miasta zbiegła się z modernizacją umocnień miejskich i zamkowych, które przeprowadził już następny i zarazem ostatni dziedzic Brzeżan w linii rodowej Adam Mikołaj Sieniawski. Prace prowadzono w latach 1684 -1728 według najnowszych osiągnięć w sztuce fortyfikacyjnej w systemie holenderskim udoskonalonym przez Vaubana.¹⁹ Istniejące wały miejskie zaopatrzono w system bastionów: dwóch większych, umacniających zachodnie naroża wałów od południa za klasztorem bernardyńskim i od północy za fortyfikacjami kościoła farnego oraz trzy mniejsze po stronie południowej, dwa od zachodniej i jeden od północnej. W zespole umocnień zamkowych usypano kilka szańcowych stanowisk od wschodu na linii Złotej Lipy. Zakończono wówczas również prace nad powiększaniem i wystrojem kaplicy zamkowej. Założenie traci stopniowo swoją rangę z chwilą, kiedy w początkach XVIII w. Brzeżany przestają być gniazdem rodowym a jednym z dziedziczonych majątków przejdzie na własność kolejnych rodów magnackich: Czartoryskich, Lubomirskich i Potockich. Zofia Sieniawska-Czartoryska, jako ostatnia dziedziczka zamku z linii Sieniawskich nie zamieszkuje na stałe w rodowej siedzibie. Blisko Brzeżan w miejscowości Raj przebudowuje istniejący tam dworek myśliwski na letnią rezydencję według najnowszej mody, w której przebywają częściej niż w nieco mrocznym zamku brzeżańskim. Za sprawą Czartoryskiego staw Łapszyński poprzez usypanie nowej grobli w poł. XVIII w. przybliżono pod samo miasto, tworząc Nowy Staw Brzeżański. W 1748 r. zawaliła się powtórnie wybudowana z drewna cerkiew p.w. św. Trójcy za północną pierzeją rynku. Postanowiono wówczas wybudować nową, murowaną w linii zachodniej pierzei rynku. Budowę zaczyna ks. August Czartoryski a kończy w 1768 r. ks. Izabela Lubomirska. Była to zarazem ostatnia realizacja architektoniczna właścicieli w Brzeżanach. W tym okresie widoczne jest zanikanie znaczenia zamku jako twierdzy i stopniowe zaniedbania aż do momentu przejęcia zamku przez wojska austriackie.

    Rozwój urbanistyczny Brzeżan w XIX i XX w.
    W przeciągu XIX i XX w. dużą rolę w dziejach Brzeżan odgrywał czynnik polityczny. Historię tego okresu cechuje wielokrotna zmiana przynależności państwowej tych ziem. Stosunkowo stabilnym i długim interwałem czasowym dla miasta był okres po rozbiorze Polski w 1772 r. Brzeżany stały się wówczas częścią monarchii habsburskiej, z czasem w ramach oddzielnej prowincji Galicji i Lodomerii. Po I wojnie światowej w 1919 r. tereny te wracają ponownie do państwa polskiego. Podczas trwania II wojny światowej miasto zarządzane było w zależności od sytuacji na froncie przez Niemców, Ukraińców i Rosjan. Po 1945 r. weszły w skład Socjalistycznej Republiki Ukrainy ZSRR, aż do czasu utworzenia w 1990 r. suwerennego państwa Ukrainy.
     Okres rządów austriackich wprowadzał całkowitą zmianę systemu władzy i własności, czego konsekwencją było przejście pod nowy system administracyjno - prawny. Proces ten rozpoczęty został w 3 ćw. XVIII w. dostosowaniem miasta do zadań, jako jednego z ośrodków administracyjnych wielkiego mocarstwa. Omawiany okres należy podzielić na dwie części ze względu na wiele zmian po wprowadzeniu w 1861 r. nowego podziału administracyjnego Galicji, który dokonał się pod wpływem reform całego cesarstwa. Podczas pierwszego periodu, po zajęciu miasta przez wojska austriackie następuje zasadnicza reorganizacja administracyjna. Pierwsze zarządzenia odnosiły się do opanowania i całkowitego podporządkowania miasta względem nowych struktur. W 1785 r. po wprowadzeniu rozporządzeń cesarza zamknięto większość świątyń, w tym kaplicę zamkową, konfiskując ich mienie. Zamek po skonfiskowaniu i wywiezieniu cennych rzeczy spełniał rolę koszar wojskowych. Pomimo trudnych początków widoczny był również w tym okresie rozwój urbanistyczny Brzeżan czego przyczyną było ostateczne zniesienie umocnień miejskich i zamkowych przeprowadzone w latach 1809 - 1812. Zasadniczy kierunek działań urbanistycznych polegał na powiększeniu obszarów peryferyjnych i zagęszczeniu zabudowy zarówno w centrum jak i w istniejących wcześniej przedmieściach, z zagospodarowaniem terenów powstałych po zniesieniu umocnień. Do ważnych przedsięwzięć należała dokonana w 1809 r. znaczna rozbudowa ratusza miejskiego. Wybudowano wówczas górną kondygnację, gdzie pomieszczono sprowadzone w 1805 r. ze Zbaraża gimnazjum. Przełom w narastającym kryzysie mocarstwa dokonał się w II poł. XIX w. Od 1867 r. zaczął obowiązywać nowy podział administracyjny Galicji oparty na 79 powiatach. Zmiany te, konieczne z powodu wielkiej biedy i zacofania Galicji, powstały w wyniku liberalnych reform całej monarchii oraz decentralizacji rządów. Powołany wówczas rząd Galicji z namiestnikiem we Lwowie i jego zastępcą w Krakowie, którzy kontrolowali pracę starostów sprawował władzę do 1918 r. Proces ten wpłynął raczej korzystnie na miasto, dla którego największe nasilenie ruchu budowlanego następuje zdecydowanie w końcu XIX w. wraz z wydaniem ogólnych założeń prawa budowlanego. Przepisy budowlane zawarte były w Ustawie budowniczej dla 29 większych miast prowincjonalnych.²⁰
     Centrum administracyjne Brzeżan końca XIX w. przesunięte zostało w stronę północno - zachodnią, gdyż wcześniejsza rola zamku, jako siedziby właścicieli, podłupadła. Zmek wraz z otoczeniem został zaadaptowany na cele wojskowe, co uniemożliwiało dalszy rozwój tej części. Granicę stanowiła linia rzeki. Tereny usytuowane przy niej od strony miasta rozwinęły się w początkach XX w. Powstał tu m.in. budynek Towarzystwa Gimnastycznego Sokół oraz kasyno oficerskie. W obrębie centrum miasta występuje zwarta zabudowa kamienic o zróżnicowanych gabarytach sięgających najwyżej do dwóch pięter, jak również parterowe budynki wolnostojące. Przeważająca większość obiektów posiadała bogaty wystroj dekoracji na elewacjach frontowych, utrzymanej w stylu eklektycznym zgodnie z przepisem Fasady domów frontowych powinny być ile możliwości zgodne z zasadami dobrego smaku. Wzbronione jest używanie takich kolorów, które jaskrawością szpecą widok lub oczy rażą.²¹ Powstająca wówczas zabudowa charakteryzuje się względną solidnością i porządkiem. Zalecane "upiększanie" fasad nadaje budownictwu pewien malowniczy, eklektyczny rys, w swym ogólnym wyrazie nie wykraczający jednak poza ramy architektury typowej dla prowincji. Następuje dość charakterystyczne dla miejscowości oddalonych od większych ośrodków zacieranie cenzury pomiędzy nurtami tradycyjnymi, a względnie nowymi. Przyjmowane wzory są zazwyczaj upraszczane i redukowane. Elewacje kamienic przyrynkowych otrzymały wspomniany wystrój eklektyczny, ujednolicony przez wyrównaną linię gzymsów kordonowych. Pozostałe części miasta wraz z przedmieściami rozwijały się w zależności od potrzeb mieszkańców. Za północno-zachodnim narożnikiem rynku powstał w początkach XX w. kompleks gmachów urzyteczności publicznej: sąd okręgowy, budynek poczty i telegrafu, gmach Komunalnej Kasy Oszczędności. Istniały także zamierzenia co do budowy gmachu teatralnego, zakończone jedynie na planach budynku.²² Za południową stroną rynku na terenach Adamówki, której oś stanowi ul. Mickiewicza przeważa zabudowa typu przedmiejskiego, powstała w I połowie XIX w. W okresie wzmożonego ruchu budowlanego budynki te nie uległy wymianie. Starano się zaadaptować wolne przestrzenie zabudowując tyły istniejących posesji. Dlatego też w kilku przypadkach bardziej reprezentacyjny budynek stoi na tyłach posesji powstałej we wcześniejszym okresie. Na pierwszym odcinku ul. Mickiewicza (Szewczenki) usytuowane są wolnostojące kamienice jednopiętrowe. Ich powtarzający się rytm odzwierciedla przepis mówiący o tym, iż budynki frontowe muszą bezpiecznie przypierać do siebie lub do granicy sąsiedniej, w innym razie należało zachować odległość 6 m między budynkami a fasada przyczólłka musiała być taka jak frontowa.²³ W 1914 r. Adamówka zyskała nową dominantę w postaci rozległego gmachu gimnazjum męskiego. Na ten czas należy również datować architekturę willową powstał wzdłuż ul. Gimnazjalnej.
    Okres I wojny światowej przynosi dla Brzeżan i okolicy szereg zniszczeń na skutek działań wojennych toczących się w pobliżu miasta. Prawie rok trwa wojna pozycyjna (1916 - 1917 r.) znana jako bitwa o górę Łysonię. Mają miejsce również dwa wielkie pożary miasta. Pierwszy w 1915 r. wzniecony przez wycofujące się wojska rosyjskie, strawił północną część rynku, przedmieścia Chatki, ucierpiała również część mieszkalna zamku. Podczas drugiego pożaru wywołanego w koszarach wojskowych w 1917 r. ogień strawił według ogólnej informacji trzecią część miasta.²⁴ 30 maja 1919 r., po wkroczeniu do Brzeżan wojsk polskich miasto znalazło się po 150 latach na powrót w granicach państwa polskiego - II Rzeczpospolitej. Całe wysiłki włożone były w odbudowę zniszczeń powojennych. Powstała wówczas zabudowa kamienic reprezentujących modernizm oraz niska zabudowa w stylu dworkowym. Okres ten charakteryzuje się ponadto troską o odbudowę ruin zamku Sieniawskich jako świadomie rozumianą wartość historii Polski i cennego zabytku architektury. Dobra passa kończy się wraz z wybuchem II wojny światowej, podczas której wiele zniszczeń, oprócz działań wojennych, powoduje polityka okupacyjnego starosty Hansa Adolfa Asbacha. Plan Asbacha rozpoczęty w 1942 r. zakładał wyburzenie i całkowitą odbudowę miasta zgodnie z najnowszymi tendencjami urbanistycznymi.²⁵ Przedsięwzięcie rozpoczęto od zrównania z ziemią znacznej części przedmieść pomiędzy wzgórzem bernardyńskim a ul. Lwowską. Ostateczna zagłada miasta została powstrzymana wraz z wydelegowaniem przedsiębiorczego starosty na wschodni front. Podczas częstych bombardowań zniszczeniu ulega znaczna część zabudowy po stronie północnej w rejonie ulicy Tarnopolskiej, które w obecnych czasach stanowią obszary miejskiej zieleni lub skupiska blokowej zabudowy mieszkalnej.
     Współczesny wygląd Brzeżan posiada zatem szesnastowieczne podłoże, widoczne w układzie ruin zamku i urbanistyce centrum. Wraz z kolejnymi wiekami ten stan rzeczy uzupełniany był nową zabudową noszącą znamiona panujących stylów. Druga wojna światowa spowodowała wiele zniszczeń w stanie tkanki miejskiej, co było pretekstem do dalszych wyburzeń w okresie powojennej odbudowy miasta należącego do Socjalistycznej Republiki Ukrainy. Nowa, blokowa zabudowa w duży stopniu zakłóciła strukturę miasta, którą można odczytać na zachowanych planach katastralnych. Teren Miasteczka usytuowany w północno wschodniej części miasta stanowił dzielnicę zamieszkaną w dużej mierze przez społeczność żydowską, co rzutowało na rodzaj rozdrobnionej zabudowy. Obecnie stanowi część rozległego kompleksu więziennego, razem z kompletnym założeniem klasztoru bernardynów i kościołem p.w. św. Mikołaja. Elewcje poszczególnych obiektów głównie w części rynku, zostały zmienione, dlatego też trudno jest określić problematykę stylową zachowanej architektury. Na podstawie dostępnych zdięć archiwalnych można jedynie wywnioskować, że była to bardziej urozmaicona, ektektyczna dekoracja. W większości przypadków schodkowe szczyty zamieniono na trójkątne, półkolumny i kolumny, w lepszym przypadku na pilastry i filary. Całość straciła swą plastyczność i różnorodność na rzecz płaskości i linearyzmu. Cenne obiekty, do których należy zamek z kaplicą i kościół ormiański, są w daleko posuniętej ruinie lub bezpowrotnie utracone, jak gmach Sokoła i synagoga. Przygotowywane jescze w 1996 r. w Urzędzie Konserwatora we Lwowie studium kompleksowej rewaloryzacji Brzeżan niestety z różnych przyczyn nie może być zrealizowne.

PRZYPISY:
1. S. Wiszniewski, Przewodnik po Brzeżanach i okolicy, Tarnopol 1939, s. 2.
2. J. Czernecki, Brzeżany. Pamiątki i wspomnienia, Lwów 1905, s. 99.
3. Por. K. Kuśnierz, Sieniawa: założenie rezydencjonalne Sieniawskich, Kraków 1984, s. 52. Według zebranego mate riału oprócz Brzeżan założonych w 1530 r. jako pierwsze miasto-gniazdo rodu, Mikołaj Sieniawski zakłada szereg innych miast rezydencjonalnych jak: Borek ok. 1540 r., Sieniawskie Pole nad Ikawą w 1543 r., Kałusz 1549 r., Mikołajów nad Maniłówką 1555 r.
4. Tekst przywileju zamieszcza: J. Czernecki, op. cit., s. 2-3; M. Maciszewski, Brzeżany w czasach Rzeczpospolitej Polskiej, Brody 1911, s. 189-191.
5. Informacje na ten temat zawarte są w Aktach Ziemskich i Grodzkich, t. XIV, s 175 - dokumenty procesowe. Por. F. Stättner, Jak Sieniawscy stali się właścicielami Brzeżan, Brzeżany 1938, 3 nn.
6. Por. K. Kuśnierz, Zarys rozwoju przestrzennego Brzeżan w XVI i XVII wieku, "Teka Komisji Urbanistyki i Architektury", 7 (1983), s. 101.
7. Por. M. Maciszewski, op. cit., s. 27-36; R. Aftatnazy, Materiały do dziejów rezydencji, Warszawa 1983, s. 267-271.
8. Tekst tablicy zamieszcza: M. Maciszewski, op. cit., s. 32.
9. K. Kuśnierz, Zarys rozwoju..., s. 104 - 105.
10. Teren pod budowę kościoła wyznaczony był przez Jadwigę z Tarłów Sieniawską we wspominanym już akcie lokacyjnym Adamówki z 1584 r.
11. Por. M. Maciszewski , op. cit., s. 112-114.
12. Tamże, s. 112.
13. Por. K. Kuśnierz, Zarys rozwoju..., s. 101-102.
14. Por. M. Maciszewski, op. cit., s. 19.
15. Spisy Inwentarzy zamieszcza: tamże, s. 18.
16. Opis synagogi pochodzący z akt parafii rzym.-katol. zamieszcza: tamże, s. 118-119.
17. Tamże 1911, s. 131- 136.
18. Tekst przywileju fundacyjnego dla klasztoru Bernardynów zamieszczon: tamże, s. 210.
19. Budownictwo wojskowe 1936, t. 1, s. 123-124.
20. J. Hibl, Najnowsze galicyjskie prawo drogowe i budownicze na prowincji, Złoczów 1898. Ustawa z dn. 28 kwietnia 1882 r. dla gmin miejskich, do których prócz Brzeżan należały miasta takie jak: Biała, Bochnia, Brody, Buczacz, Drohobycz, Gorlice, Gródek pod Lwowem, Jarosław, Jasło, Kołomyja, Krosno, Nowy Sącz, Podgórze, Przemyśl, Rzeszów, Sambor, Sanok, Śniatyń, Sokal, Stanisławów, Stryj, Tarnopol, Tarnów, Wadowice, Wieliczka, Zaleszczyki, Złoczów i Żółkiew.
21. Tamże, art. 59.
22. Centralne Państwowe Archiwum Historyczne we Lwowie, f. 146, op.7,od. 4003. Plan teatru.
23. J. Hibl, op. cit., art. 54.
24. S. Wiszniewski, Brzeżany i kresy południowo wschodnie w wojnie Ukraińsko - Polskiej 1918 - 1919, Lwów 1935, s. 7.
25. Z. Rusiński, Tryptyk brzeżański, Wrocław 1998, s. 167.